नेपाल संवतको इतिहास : अभिलेखमा भेटिएको ऐतिहासिक प्रमाण

– तुलजाभक्त मल्ल

नेपाल संवत् ११४७ को आगमनसँगै हामी फेरि एकपटक आफ्नो मौलिक संवत्, यसको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र गौरवशाली परम्पराको स्मरण गरिरहेका छौँ। नेपाल संवत् हाम्रो समय गणना गर्ने पात्रो मात्र होइन, यो नेपालको इतिहास, सभ्यता, स्वाभिमान र सामाजिक परिवर्तनसँग जोडिएको एउटा महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक धरोहर पनि हो।

नेपाल संवत् कसले चलाए? नेपाल संवत् सुरु हुनुभन्दा पहिले नेपालमण्डलमा कुन संवत् प्रचलनमा थियो? र शंखधर साख्वाले नेपाल संवत् चलाएको प्रमाण के छ? यी प्रश्नहरूको उत्तर खोज्दा भक्तपुरका दुईवटा महत्त्वपूर्ण अभिलेखले विशेष ऐतिहासिक महत्त्व राख्छन्।

लिच्छवी संवत् : नेपाल संवत्भन्दा अघिको समय गणना

नेपाल संवत् सुरु हुनुभन्दा पहिले नेपालमण्डलमा लिच्छवी संवत् प्रचलनमा रहेको प्रमाण भेटिन्छ। यसको एउटा महत्त्वपूर्ण आधार भक्तपुरको सूर्यविनायक नगरपालिका अन्तर्गत पर्ने गुन्डुस्थित अनन्तलिङ्गेश्वरमा रहेको राजा नरेन्द्रदेवको संवत् ५८० को अभिलेख हो।

उक्त अभिलेखमा कार्तिक कृष्ण औँसीका दिन लक्ष्मीपूजा गरी पुरानो वर्षको हिसाब समाप्त गर्ने र कार्तिक शुक्ल प्रतिपदाका दिन नयाँ संवत् सुरु गर्ने परम्पराको उल्लेख पाइन्छ। यसबाट लिच्छवीकालमा वर्ष परिवर्तन गर्ने समय र त्यससँग जोडिएको लक्ष्मीपूजाको परम्पराबारे महत्त्वपूर्ण जानकारी प्राप्त हुन्छ।

यो संवत् मानदेव प्रथमको समयदेखि प्रचलनमा आएको लिच्छवी संवत् नै भएको मानिन्छ। यसरी नेपाल संवत् सुरु हुनुअघि नेपालमण्डलमा आफ्नै मौलिक समय गणना प्रणाली प्रचलनमा रहेको तथ्य अभिलेखबाट स्पष्ट हुन्छ।

शंखधर साख्वा र नेपाल संवत्को सुरुवात

आजभन्दा ११४७ वर्षअघि अर्थात् विक्रम संवत् ९३७ मा राजा राघवदेवको शासनकालमा नेपाल संवत्को सुरुवात भएको ऐतिहासिक परम्परा छ। यस संवत्को स्थापनासँग शंखधर साख्वाको नाम अभिन्न रूपमा जोडिएको छ।

प्रचलित ऐतिहासिक मान्यताअनुसार शंखधर साख्वाले सर्वसाधारण जनताको ऋणमोचन गराई उनीहरूलाई ऋणको भारबाट मुक्त गराएका थिए। जनताको ऋणमोचनसँग जोडिएको यस महान् कार्यलाई स्मरणीय बनाउँदै उनले नयाँ संवत् प्रचलनमा ल्याउने कार्य गरेका थिए। यसरी जनताको ऋणमुक्ति र सामाजिक कल्याणको भावनासँग जोडिएको नेपाल संवत् हाम्रो इतिहासमा एउटा विशिष्ट स्थान राख्न सफल भयो।
शंखधर साख्वाले जनताको ऋणमोचन गरी उक्त पुण्यकार्य श्री पशुपतिनाथमा समर्पण गरेको र नयाँ संवत्का रूपमा स्थापित भएको मान्यता पनि यस परम्परासँग जोडिएको छ।

शंखधर साख्वाको नाम अभिलेखमै

नेपाल संवत्को सुरुवातसँग शंखधर साख्वाको नाम जोडिएको कुरा केवल जनश्रुति वा किंवदन्तीमा सीमित छैन। यससम्बन्धी अर्को महत्त्वपूर्ण प्रमाण भक्तपुरमै भेटिन्छ।

भक्तपुरको जेँला क्षेत्रमा रहेको नेपाल संवत् ८२७ को राजा भूपतीन्द्र मल्लको अभिलेखमा स्पष्ट रूपमा ‘साख्वा संवत्’ भन्ने शब्द उल्लेख गरिएको छ।

यस अभिलेखको ऐतिहासिक महत्त्व विशेष छ। यसले नेपाल संवत्लाई शंखधर साख्वासँग जोडेर बुझ्ने ऐतिहासिक परम्परालाई अभिलेखीय आधार प्रदान गर्छ। अर्थात् शंखधर साख्वाको नाम र नेपाल संवत्बीचको सम्बन्ध पछिल्लो समय सिर्जना भएको सामान्य कथन होइन, यसको उल्लेख ऐतिहासिक अभिलेखमै सुरक्षित रहेको देखिन्छ।

भक्तपुरका अभिलेखले दिएको ऐतिहासिक सन्देश

यी दुई अभिलेखलाई एकसाथ अध्ययन गर्दा नेपाल संवत्को इतिहासका दुई महत्त्वपूर्ण पक्ष उजागर हुन्छन्। गुन्डुको अनन्तलिङ्गेश्वरस्थित राजा नरेन्द्रदेवको संवत् ५८० को अभिलेखले नेपाल संवत्भन्दा पहिले प्रचलित लिच्छवी संवत् र वर्ष परिवर्तन गर्ने परम्पराबारे जानकारी दिन्छ भने भक्तपुर जेँलाको राजा भूपतीन्द्र मल्लको नेपाल संवत् ८२७ को अभिलेखले ‘साख्वा संवत्’ भन्ने नामलाई ऐतिहासिक रूपमा अभिलेखित गरेको छ।

यी प्रमाणले भक्तपुरको ऐतिहासिक महत्त्वलाई अझ उजागर गर्छन्। नेपालको संवत् परम्परा, शंखधर साख्वाको योगदान र नेपालमण्डलको प्राचीन इतिहास बुझ्न भक्तपुरका यी अभिलेख अत्यन्त महत्त्वपूर्ण स्रोत हुन्।

नेपाल संवत् ११४७ को यस पावन अवसरमा हामीले शंखधर साख्वालाई स्मरण गर्नु भनेको एउटा संवत्का प्रवर्तकलाई सम्झनु मात्र होइन, जनताको ऋणमोचन र सामाजिक कल्याणको आदर्शलाई पनि सम्मान गर्नु हो।

आफ्नो इतिहास जानौँ, अभिलेखमा सुरक्षित प्रमाणको अध्ययन गरौँ र हाम्रा पुर्खाले निर्माण गरेको सभ्यता तथा सांस्कृतिक सम्पदालाई नयाँ पुस्तासम्म हस्तान्तरण गरौँ।

नेपाल संवत् ११४७ को हार्दिक मंगलमय शुभकामना! नेपाल संवत् हाम्रो पहिचान हो, हाम्रो इतिहास हो र हाम्रो गौरव हो।