समृद्द नेपालको मार्गचित्र ११: “गाउँ/नगर पालिकाको सुक्ष्म स्क्यान”

–जगन्नाथ काफ्ले

हाम्रो आफ्नो गाउँ/नगरपालिका भित्रका स्थानीय समुदायको यथास्थितिलाई प्रष्टसंग केलाउनु र सामाजका आवस्यकता हरुलाई पहिचान गर्नु समृद्द नेपाल निर्माणको अर्को महत्वपुर्ण चरण हो । स्थानीय समुदायमा प्राथमिक अनि जल्दो बल्दो समस्या हरुलाई पहिचान गरेर सम्बोधन गर्नु साथै बिस्तारै दीगो रुपमा ब्यबस्थापन गर्नु यो चरणको महत्वपूर्ण काम हो  । जसलाई निम्न बमोजिम उल्लेख गर्न सकिन्छ ।

११.१ स्थानीय समुदायलाई राम्रो संग विश्लेषण गर्नु

-समाजको सवाल,/दुर्वल पक्ष र अवसर/चुनौतीको विश्लेषण (SWOT Analysis) गर्ने  ।
-नवीनता ग्रहण क्षमता पत्ता लगाउने: आवास ब्यबस्थापन, सामाजिक सेवा, आर्थिक क्रियाकलाप, पूर्वाधार विकास, प्रबिधि ग्रहण, सामाजिक पुनर्संरचना सम्बन्धि बिषयबस्तुहरुको परिवर्तनलाई स्वीकार गर्न सक्ने क्षमता स्थानीय समुदायसंग कत्तिको छ ? त्यो क्षमता पत्ता लागाउने ।
-स्थानीय समुदायको जल्दो बल्दो समस्यालाई सम्बोधन गर्ने ।

-गाउँ/नगरको दीर्घकालीन सामाजिक, आर्थिक र वातावरणीय लक्षहरुलाई पत्ता लगाउने ।
-स्थानीय सर्वसाधारणहरु “के गरिरहेका छन् ?”, “उनीहरु के गर्न सक्छन ?” र “उनीहरुका निमित्त के गर्नु आवस्यक छ?” अन्तर(gap or deviation) पत्ता लागाउने ।
-नवनिर्माणको निमित्त स्थानीय समुदायहरुलाई तयार पार्नु पर्यो (Activate/train/prepare) कि “आफ्नो उन्नतिका लागि काम गर्ने आफैंले हो … हाम्रो निमित्त अरु कसैले कहींबाट आएर केही गर्दिनेवाला छैनन् । ”

११.२ स्थानीय समुदायका लक्षहरु पत्ता लगाउनु, अन्वेषण गर्नु र उचित सम्बोधन गर्नु (Explore of the targets and address properly for local community)

–सामाजिक लक्ष्यहरु (Social Targates):

समृद्द सामाजको लक्षहरु सामाजिक बिचलन न्यूनीकरण गर्ने, सामाजिक पूर्वाधार अभिबृद्दी गर्ने, सामाजिक सेवाहरुमा पहुँच पुर्याउने, समाजमा सकारात्मक परिचालन (Positive fueling) गर्ने, स्थानीय क्षमता विकास गर्ने, सभ्यता (Civilization) बढाउने, बिभेद निर्मुल गर्ने, सामाजिक सद्भाव (social harmony) बढाउने र आफ्नो सामाजिक मौलिकता प्रबर्द्धन हुने समाज लक्षित कार्य गर्नु पर्दछ । यसकालागी डाटाबेस पंजीकरण खण्ड अन्तर्गत सुचिकृत भएका भएका सम्पुर्ण सामाजिक सम्पत्तिहरु: मानब संसाधन (Human Resources); जनशक्ति, आश्रित र अशक्त तथ्यांक; रोजगार, अर्द्धरोजगार र बेरोजगार श्रमशक्ति तथ्यांक; सामाजिक सेवाहरु, सामाजिक पूर्वाधार, सामुदायिक एबम सामाजिक संरचना, संस्कृतिक सम्पत्तिहरु/विश्वसम्पदा; स्वास्थ्य, शिक्षा र अन्य सामाजिक सेवा सुविधाहरु; भूमी ब्यबस्थापन, आवास, पिउने पानी, ढल निकास, सरसफाईको अवस्था; सामाजिक एबम आर्थिक संरचना; ऐतिहासिक स्मारक एबम सम्पदाहरु; विकासका साझेदार एबम सरोकारका पक्षहरुलाई समेत मिहिन रुपमा स्क्यान गर्ने र सामाजिक लक्षहरु अनुरुप सामन्जस्य(Compatible) गराउने  । जसले सामाजिक दीगोपन ल्याउन मद्दत गर्दछ ।

–आर्थिक लक्ष्यहरु (Econimic Targates):

आर्थिक लक्ष भित्र भौतिक पूर्वाधार विकास गर्ने, यातायात/ढुवानी संजाल (connectivity) बिस्तार गर्ने , मानबीय संसाधन विकास गर्ने, पुंजी एबम वित्तीय श्रोत जुटाउने, आर्थिक साधनहरु परिचालन गर्ने, आर्थिक आधार सिर्जना गर्ने, क्षेत्रगत क्रियाकलाप बिस्तार गर्ने, बृहत आर्थिक उद्यमशील संरचना निर्माण गर्ने, उत्पादन एबम् उपभोगका निमित्त अग्र पृष्ठ सम्बन्ध (forward-backward linkage)बिस्तार गर्ने, बजार ब्यबस्थापन गर्ने, बजार केन्द्रहरु निर्माण गर्ने, आर्थिक श्रोत र लाभको न्यायिक वितरण प्रबन्ध गर्ने र स्वचालित अर्थब्यबस्था सिर्जना हुने जस्ता कामहरु गर्नु पर्दछन् ।

यसकालागी डाटाबेस पंजीकरण खण्ड अन्तर्गत सुचिकृत भएका भएका सम्पुर्ण आर्थिक सम्पत्तिहरु: हरेक नाफामुलक एबम गैर नाफामुलक संस्थाहरु; उपभोगता एबम उपभोग प्रबृत्ति; आर्थिक पूर्वाधारहरु, ईन्धन र उपयोगिता; उद्यम, उद्यमी एबम विभिन्न क्षेत्र/तहहरुका स्थानीय उत्पादनहरु स्थानीय मौलिक बिशेषता एबम मौलिक उत्पादन; ठुला बजार, हाट-बजार, अभौतिक(Vertual) बजार र स्थानीय श्रोत/साधन एबम तिनका स्थानीय समुदायसंग अग्र पृष्ठ सम्बन्ध; विद्यमान बजेट/लगानीको श्रोत: सरकारी बजेट, निजी लगानी, बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरु, सहकारी एबम सामाजिक संस्थाहरु, प्रत्यक्ष बैदेशिक लगानी र अन्य लगानीका श्रोतहरुको तथ्यांक; सरकारी खर्च, सरकारी आम्दानी (कर, करका श्रोत एबम आधार साथै गैर कर आम्दानी) का श्रोतहरु; सामाजिक सुरक्षा एबम सार्बजनिक लाभहरुको तथ्यांक; विद्यमान बिज्ञान/प्रबिधि एबम बैज्ञानिक उपलब्धिहरु; आर्थिक साधन एबम श्रोतको समाजमा भईरहेको वितरण; संसाधन प्रति स्वामित्व र प्याटेन्ट राईटस जस्ता पक्षहरुलाई समेत मिहिन रुपमा स्क्यान गर्ने र आर्थिक लक्षहरु अनुरुप सामन्जस्य(Compatible) गराउने । जसले आर्थिक दीगोपन ल्याउन मद्दत गर्दछ ।

–वातावारणीय लक्ष्यहरु (Environmental Targets):

माटो, पानी, हावा र ध्वनी प्रदुषण बढ्न नदिई हाम्रो वातावारणमा भएका प्राकृतिक साधन तथा श्रोतहरुलाई पत्ता लगाएर अन्वेषण (exploration) गर्ने, कुशल प्रयोग/निशेचन(exploitation) गर्ने, सम्बर्द्धन(protection) गर्ने र पुनरुत्पादन/पुन:र्जनन्(re-generation) गर्ने, ता कि अहिलेको पुस्ताको आवस्यकता पुरा गर्दा भविष्यमा आउने पिंढीहरुले अभाव र पीडा भोग्नु नपरोस । यसकालागी डाटाबेस पंजीकरण खण्ड अन्तर्गत सुचिकृत भएका भएका सम्पुर्ण वातावरणीय सम्पत्तिहरु: बनस्पत्ति, जीबजन्तु, प्राकृतिक सम्पदाहरु, हावापानी, पानी, जमिन, खनिज पदार्थ र पर्यावरणीय गुणस्तर जस्ता पक्षहरुलाई समेत मिहिन रुपमा स्क्यान गर्ने र वातावरणीय लक्षहरु अनुरुप सामन्जस्य (Compatible) गराउने । जसले वातावारणीय दीगोपन ल्याउन मद्दत गर्दछ ।

यसरी आर्थिक, सामाजिक र वातावरणीय पक्षमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याएर समृद्द नेपाल निर्माण गर्न सकिन्छ ।